Công trường 74 & các cộng sự

Năm 1934, người Pháp đã chọn từ 33 đồ án thiết kế của 8 hãng thầu, để xây dựng Công trình Đập Đáy. Cuối cùng quyết định chọn đồ án xây đập kết cấu nhẹ và cửa Kiểu mái nhà(1) với 7 cửa, chiều rộng mỗi cửa 33,75m. Tác giả của đồ án tuyệt vời này là một nữ kỹ sư người Đức rất tài năng. Đến năm 1937 thì hoàn thành. Công việc đóng mở cửa đập hoàn toàn dùng sức nước, không cần dùng đến điện và cơ khí.

Sau khi xây dựng người Pháp đã cho vận hành thử ba lần vào các năm 1939, 1941, 1942 với đầu nước thấp thì đều thành công. 

Nhưng ba lần phân lũ chính thức vào các năm 1940, 1945, 1947 lần nào công trình cũng bị hư hỏng nghiêm trọng ở các cửa số 1, số 3 và số 6. 

Đến năm 1974 thì Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho Thiết kế sửa chữa lại Đập Đáy.

Là cán bộ Kỹ thuật bên Bộ Giao Thông Vận Tải, tôi được chỉ định làm chủ nhiệm đồ án thiết kế Nâng tường ngực Đập Đáy. Nâng cao đáy dầm chính từ +11,50 lên +13,30.

Sau công trình này, tôi được Cục Công trình II - Bây giờ là Tổng công ty Tư vấn Thiết kế và Xây dựng Công trình Giao thông I (Cienco I) xin đích danh sang.

Lúc cầm tờ quyết định điều sang cơ quan mới là lúc vợ tôi mới sinh cháu thứ hai được hai tháng.

Việc đầu tiên là phải gặp ông Cục trưởng Đặng Hạ để nhận nhiệm vụ, tôi cứ băn khoăn không biết nên “tiến hay lùi” nữa, có nên vào gặp hay thôi!

Sau lời chào hỏi ban đầu, ông Hạ mời tôi uống nước rồi nói luôn:

- Tôi xin anh sang đây là xin một chuyên viên kỹ thuật giỏi để làm việc, chứ không xin một  kẻ ngang ngạnh.

- Thưa ông, tôi chỉ biết làm việc và sống đúng với con người thật của mình. Tôi không bị bệnh tâm thần, nên tôi cũng không muốn bị người khác ghét bỏ. Nhưng càng không muốn bị người khác coi thường. Tôi chưa bao giờ làm gì trái với lẽ phải. Trong sản xuất cũng chưa bao giờ làm trái với lệnh của cấp trên.

- Nghe người ta nói, anh là một kỹ sư giỏi và năng động, nhưng anh cũng là một kẻ rất ương bướng. Hình như có lần nào đó họp trên Bộ, anh đã làm cho Thứ trưởng Lân rất khó chịu, không muốn gặp lại anh nữa. Có đúng vậy không?

- Thưa ông, tôi cũng chưa bao giờ muốn gặp ông ta, nếu như không phải lên báo cáo đồ án xin Bộ duyệt.

- Đấy, ngay khi nói chuyện với tôi, anh cũng làm cho người nghe khó lọt tai rồi!

- Nếu vậy, thành thật xin lỗi ông.

- Song tôi lại thích những người như thế! Bây giờ thế này. Bên Nhân sự của Viện nhận xét anh chẳng tốt đẹp gì. Nhưng cái chính là tôi cần anh ở vị trí một Kỹ sư giỏi bên cạnh các Kỹ sư của Cu Ba đang làm việc trên công trường 74 tuyến Xuân Mai - Ba Vì. Vì công trường này đã vận hành được gần một năm rồi mà không ai nắm được cách triển khai, cách bố trí sắp xếp công việc. Lại có một cái khó nữa là họ dùng toàn tiếng Tây Ban Nha. Tài liệu kỹ thuật cũng là tiếng Tây Ban Nha. Nên chưa ai khai thác được. Có vài kỹ sư học ở Cu Ba về làm phiên dịch, nhưng ngơ ngơ như “bò đội nón”. Bây giờ tôi hỏi, anh có dám lên đó không?

- Tôi xin tuân lệnh điều động.

- Tốt! Tôi sẽ làm quyết định ngay để anh nhận công tác.

- Nhân tiện đây, tôi xin trình bày với ông một chuyện nhỏ thuộc về cá nhân.

- Anh cứ nói.

- Trong tờ quyết định mà Viện chuyển các nhân viên sang đây, có bảy người, người thứ tư là vợ tôi.

- Anh cứ yên tâm, tôi sẽ nói với công trường bố trí nhà cửa để vợ chồng anh ăn ở đàng hoàng.

- Cái chính ở đây là vợ tôi mới sinh cháu nhỏ thứ hai được hai tháng.

- Cũng chẳng sao. Ở công trường thiếu gì những gia đình như vợ chồng anh.

- Vợ tôi yếu, thường xuyên phải cấp cứu ở bệnh viện. Họ cố tình dồn tôi vào ngõ cụt. Nếu không có gì thay đổi, một trong hai người chúng tôi buộc phải xin nghỉ việc.

- Sao lại có chuyện thế mà tôi không biết nhỉ? Tôi cứ nghĩ anh đã xin với Nhân sự để vợ chồng cùng ở một nơi cho tiện việc sinh hoạt và trông nom con cái.

- Thưa ông những người làm “Nhân sự”, họ không “Nhân đạo” như thế đâu ạ.

- Nếu đúng thế thì họ “chơi anh” thật rồi! Nhưng cách nói năng của anh cũng dễ làm cho người ta hiểu lầm.

- Thưa ông, họ không hiểu lầm tôi đâu ạ!

- Thật là hết chỗ nói!

Sau một hồi im lặng, ông Hạ nói với tôi:

- Anh cứ thu xếp lên công trường đi. Nếu làm việc tốt ít lâu sau tôi sẽ rút về Cục. Bởi Cục đang thiếu những chuyên viên kỹ thuật giỏi. Nhiệm vụ của anh là tiếp cận, nắm được và học tập được cách làm việc của Cu Ba.

Còn việc của cô ấy và hai cháu nhỏ, anh cứ để đấy, tôi sẽ có cách xử lý. Tôi xin người sang làm việc chứ có lập nhà trẻ và cần người trông trẻ đâu mà lại đưa một sản phụ mới sinh con được hai tháng, lại đau yếu đi công trường!?

Tôi lên công trường được hơn một tháng thì mới biết bên Cục II, không nhận mấy người trong số bảy người có tên chung trong tờ quyết định, trong đó có vợ tôi, lý do ra sao thì chỉ có mấy nhà lãnh đạo mới biết được!

Dù không phải rời cơ quan cũ, nhưng vợ tôi đã mấy lần nhận được tin nhắn là phải lên gặp lãnh đạo - tức là ông Viện phó Lê Kiên phụ trách nhân sự để “trình bày”, thì sẽ được “yên ổn”.

Biết chuyện đó, tôi đã nói với vợ:

- Lên gặp bọn nó, là nó gạ gẫm đấy. Nếu chấp nhận thì hãy đi.

Vợ tôi khóc, nói với tôi:

- Khổ mấy em cũng chịu được, chứ nhục thì em không chịu được!

- Nếu em nghĩ như thế thì chúng ta phải cố cắn răng để vượt qua “kiếp nạn” này!

Đêm nằm nghĩ vợ mình chỉ là một phụ nữ nông thôn ít học mà còn nghĩ được như thế, còn tự trọng như thế. Mình là một thằng đàn ông, không dám đâm chết “bọn súc sinh” ấy đã là hèn rồi. Nói chi lại còn phải khom lưng, uốn gối nữa sao?

Biết được suy nghĩ của tôi một lần vợ tôi đã bảo:

- Anh cứ đâm chết bọn chó ấy đi. Em sẽ đợi anh và nuôi con tử tế!

Tôi vỗ vào lưng vợ rồi nói rằng:

- Em thật là! Bất cứ một cuộc chơi nào cũng phải tính lỗ lãi. Không lãi thì chí ít cũng phải hòa. Thử tính xem mạng “thằng chó ấy” có đáng đổi lấy mấy chục năm đi tù của anh không đã. Nếu lỗ quá thì tránh đi, “ứ chơi” nữa!

- Cứ kệ con bà nó đi. Nó sống vậy, thế nào trời cũng hại nó. Vợ tôi đồng tình.

Ở cơ quan cũ, do tôi đã đi khuất, không “gai” mắt nữa, nhưng vài lần chúng vẫn đe dọa vợ tôi, sau thấy chẳng ăn thua gì, sự việc cũng nhạt dần rồi đi vào quên lãng.

Khi tôi khoác ba-lô, khăn gói lên Công trường 74 nhận nhiệm vụ, thì được ông Nguyễn Chiến Chủ nhiệm(2) Công trường niềm nở đón tiếp. Chiều tôi sang trình diện ông Lê Bộ Phó chủ nhiệm phụ trách Kỹ thuật công trường.   

Công trường này được Bộ Giao thông thành lập năm 1974, nên gọi tắt là công trường 74, cùng với Đội Xây dựng Hồ Chí Minh của Cu-Ba do đích danh Chủ tịch Fidel Castro thành lập và cử sang giúp đỡ Việt Nam xây dựng cầu đường.

Công trường 74 đóng trên một quả đồi cạnh quả đồi Đội Xây dựng của Cu-Ba tại thị xã Xuân Mai, có nhiệm vụ làm mới con đường từ Xuân Mai đến Ba Vì dài trên 30 ki-lô-mét và 13 chiếc cầu nhỏ và trung nằm trên con đường ấy.

Sau này tôi còn biết thêm ông Lê Bộ là con út bà vợ hai một nhà Giáo dục lớn và là nhà Biên khảo Việt Nam có tiếng của nước ta.    

Ông luôn đĩnh đạc, trên tay không mấy khi rời quyển từ điển Anh-Việt Việt-Anh dày xấp xỉ 2000 trang, nặng trịch. Tất cả mọi người đều kính nể sự “uyên bác” của ông và đều gọi ông là nhà học giả. Chẳng cứ tôi, mà ai cũng quan niệm chỉ những học giả mới có chiều dày kiến thức đến hai nghìn trang như quyển từ điển ấy!

Mấy tủ hồ sơ lớn chật cứng tài liệu kỹ thuật bằng chữ Tây Ban Nha. Vì thế quyển từ điển dày kia chẳng có tác dụng mấy ngoài cái việc làm hoàn chỉnh thêm cho “bức chân dung học giả” được toát lên ở ông.

Mãi sau ông biết tôi cũng có biết tiếng Anh và nhất là sau khi tôi khai thác được tủ tài liệu đồ sộ bằng tiếng Tây Ban Nha, ông đã thân mật hỏi tôi là đã sang du học bên Tây Ban Nha à? Tôi vui vẻ trả lời vị lãnh đạo trực tiếp rằng tiếng Tây Ban Nha có nhiều phần giống tiếng Pháp, mà tiếng Pháp thì bọn học trò tuổi ông, tuổi tôi làm gì chẳng biết một ít. Từ đó ông mới thôi không cắp quyển từ điển to dày ấy nữa. Cũng may mà sau đó ông không tỏ ra giận dỗi hay thù ghét gì tôi cả.

***

Việc tôi không nhận chức vụ ở Công trường sau cũng gây ra không ít phiền toái.

Chả là lần về nhà vợ tôi phải cấp cứu vì suy tim, không kịp chạy ngay lên công trường để xin phép nghỉ được.

Tôi vội viết lá đơn xin nghỉ phép gửi Bưu điện lên cho mấy ông chỉ huy.

Hôm đón vợ về nhà, tôi vội cọc cạch đạp xe lên Xuân Mai, thì ông Phó chủ nhiệm phụ trách Kỹ thuật, “chủ nhân ông” quyển từ điển nặng trịch gần hai nghìn trang, gọi tôi vào, pha nước uống rồi đưa lá đơn xin nghỉ phép tôi viết ra cho tôi xem.

Tôi biết lỗi, vội trình bày:

- Xin lỗi chỉ huy, đáng lẽ tôi phải lên đây xin được phép rồi mới nghỉ, nhưng do hoàn cảnh ngặt quá, vợ tôi suy tim phải đi bệnh viện cấp cứu. Tôi viết đơn gửi qua Bưu điện. Thế là có lỗi, tôi xin lỗi anh.

- Tôi không nói về cái chuyện anh xin nghỉ phép lại gửi đơn qua Bưu điện. Nhưng anh thử đọc lại cái đơn anh viết xem nó thế nào?

- Có chỗ nào sai sót xin anh chỉ bảo.

- Anh định “chơi” tôi phải không?

- Sao anh lại nặng lời thế ạ?

- Anh viết cái đơn xin nghỉ phép mà lại để tên tôi và tên thằng Đoàn cùng chỗ.

- Ơ hay, anh là chỉ huy tối cao về kỹ thuật ở công trường, còn anh Trần Đoàn là trưởng phòng Kỹ thuật. Chả nhẽ chỉ là một lá đơn xin nghỉ phép, có hai anh lãnh đạo, tôi lại viết thành hai lá. Vả lại trong đơn tôi đã xếp anh phía trên đấy thôi ạ!

- Nhưng thằng Đoàn chỉ là Trung cấp.

- Trung cấp, nhưng anh Đoàn vẫn là trưởng phòng tôi.

- Anh coi tôi ngang như thằng Đoàn!

- Anh là anh, còn anh Đoàn là anh Đoàn, về tuổi tác và chức vụ anh đều hơn anh Đoàn. Mà sao anh lại hỏi tôi thế? Hay trong lá đơn này có chỗ tôi viết sai chính tả?

- Tôi cũng chẳng hiểu sao khi Tổ chức bố trí anh là Phó Chủ nhiệm công trường anh nhất định không nhận, để bây giờ anh phải viết đơn xin phép một thằng Trưởng phòng mới học trung cấp?

- Về việc này tôi đã báo cáo với Đảng ủy Công trường rồi, mong anh hiểu cho.

- Nói vậy thôi, chứ cùng học Bách khoa, lại “xêm, xêm”(2) tuổi nhau, tôi với anh vẫn là bạn mà.

- Tôi chưa bao giờ coi anh là bạn.

- Thế anh coi tôi là gì?

- Anh là Phó Chủ nhiệm Công trường. Anh là cấp trên của tôi.

- Cấp trên cũng có thể là bạn chứ!

- Chưa bao giờ.

- Tại sao?

- Tôi thấy tôi không xứng đáng!

***

Tuyến Xuân Mai Hà Nội cách nhau có gần ba mươi ki-lô-mét nên có xe Buýt nhưng dù còn đang trai trẻ, rất khỏe mạnh cũng không thể chen lên xe nổi. Vì các anh Bộ đội và các anh Công an đang học trên Xuân Mai cũng “phải” về Hà Nội chơi và thăm gia đình. Mà các anh ấy thì khỏe lắm, mình không sao “sánh” được!

Một hôm tôi bị đồng chí Bí thư Đảng ủy Công trường Chu Đình Sử gọi lên Văn phòng hỏi rất gay gắt:

- Tại sao anh lại chống đối Tổ chức?

- Tôi đã làm gì để anh coi tôi là kẻ chống đối Tổ chức?

- Khi Tổ chức đã đề bạt anh là đã có cân nhắc. Tại sao khi bố trí Trưởng phòng anh đã không nhận, đến khi bố trí Phó Chủ nhiệm anh cũng từ chối. Thế là thế nào?

- Tôi mừng còn chẳng hết, làm sao lại dám phụ lòng tốt của các anh! Nhưng anh phải thông cảm giùm tôi. Có nhiều lần về đến nhà vợ tôi đã nằm bệnh viện mấy ngày rồi, con hàng xóm nuôi hộ. Hậu phương tôi như thế thì tôi phấn đấu làm sao được. Phấn đấu để làm gì? Làm thế nào để xứng đáng với sự đề bạt của tổ chức. Anh cũng biết tuần nào tôi cũng đạp xe về Hà Nội, mặc dù sáng thứ hai lại phải đạp xe lên.

- Đến giờ tôi mới hiểu vì sao tuần nào thứ bảy anh cũng về sớm và sáng thứ hai đều lên muộn!

Dù đó là câu trách móc, nhưng giọng “đồng chí” bí thư đã dịu đi nhiều.

- Vì sao anh lại biết rõ thế ạ? Tôi hỏi lại.

- Anh phải hiểu rằng nhất cử nhất động của anh chúng tôi đều biết rất rõ.

- Nhưng việc cực quan trọng đối với tôi là gia đình thì anh lại không nắm được!

- Tôi rất quý anh. Muốn cùng anh kết nghĩa anh em. Anh thấy thế nào?

- Tôi không dám nhận lời.

- Vi sao?

- Tôi xét thấy không xứng đáng với sự trong sáng của anh!

- Ừ! Thôi ta sẽ nói đến vấn đề này dịp khác vậy!

                                                                                                                           Hà Nội, 2015.

(1)                     Đập kiểu mái nhà: Barrage en toit (tiếng Pháp)

(2)                     Chủ nhiệm: Từ cũ, tương đương với Giám đốc