Làm thợ điện

Tốt nghiệp Đại học Bách khoa Hà Nội, giữa năm 1965, được điều về Viện Thiết kế Giao thông, hơn bốn năm sau tôi mới lấy vợ. Vợ tôi cũng làm việc ở đó. Năm sau thì có con. Có công ăn việc làm hẳn hoi, lại ở một cơ quan lớn mà chúng tôi không mua nổi  một cái quạt “con cóc”(1). Mùa hè chỉ có quạt nan, quạt giấy. 

Nghe người ta nói mua một cái đi-na-mô(2) xe đạp ở chợ Giời về dùng hạ áp(3) xuống ba hay sáu vôn(4) (không nhớ nữa). Tạo một cái cánh quạt hai hoặc ba cánh bằng nhôm hoặc bằng nhựa mỏng, gắn vào đầu đi-na-mô rồi búng mạnh thì quạt sẽ quay. Tôi hì hục mãi và trời chẳng phụ người. Cái quạt đi-na-mô ấy đột nhiên quay tít, tạo một luồng gió thoang thoảng nhưng vô cùng quý giá đối với một gia đình kỹ sư giữa thủ đô Hà Nội như gia đình tôi. Cái quạt đi-na-mô ấy trở thành vật quan trọng và quý giá thứ nhì sau cái xe đạp Thống Nhất, được cơ quan phân phối, ưu tiên cho những cán bộ hay phải đi công tác, trừ dần vào lương tháng tháng.

Tất nhiên cái quạt quý giá ấy phải được ưu tiên dành cho vợ và đứa con trai đầu lòng nhỏ bé, chứ đâu đến lượt mình! Tôi thì “thuộc họ nhà Bờm” rồi nên chỉ được dùng quạt mo, quạt nan thôi.

Cả nhà hể hả. Nhưng vào một hôm đầu hè, do ngủ say, vợ tôi chạm chân vào cánh quạt. Cái quạt đứng lại, nóng dần và rồi “cháy”. Cái khái niệm “cháy” ở đây phải hiểu là dây đồng cách điện quấn bên trong cái đi-na-mô bị cháy mất lớp cách điện.

Cái quạt quý bị vứt vào một xó vì các hàng điện không ai chịu sửa cả.

Ông bạn thân của tôi, cùng học với nhau từ bé, tốt nghiệp Bách Khoa xong vào bộ đội đóng tận bên Lào về Việt Nam thăm gia đình ở Hải Phòng thì chẳng lần nào không ghé qua tôi. Gặp đúng hôm nóng ông bảo tôi cắm cái quạt cho mát. Đưa cái quạt nan cho bạn tôi vừa ngượng, vừa áy náy. Ông bạn tròn xoe mắt ngạc nhiên hỏi:

- Nhà ông không có cái quạt nào à?

- Chả cái quạt là cái gì ông đang cầm trên tay ấy? Tôi cãi chầy.

- Một gia đình kỹ sư, cả hai vợ chồng cùng có công ăn, việc làm mà đến thế này ư?

- Lương người ta trả cho anh là để anh đong gạo, ăn mà làm việc chứ ai trả để cho anh “vung phí” mua quạt!

- Thật khốn nạn!

- Sao chỉ vì không có quạt điện, mà tôi trở thành thằng khốn nạn?

- Tôi không bảo ông!

- Thế là cái quạt khốn nạn à? Tôi tếu táo cho đỡ căng thẳng.

- Chúng ta, chúng ta thật khốn nạn.

- Có lẽ thế. Nhưng phải nói ngược lại cho thuận là thật khốn nạn cho chúng ta!

Sau bữa cơm, tôi ngồi tâm sự:

- Thật ra thì tôi cũng đã “chế” ra một cái quạt đi-na-mô xe đạp. Mát phết. Nhưng hôm nọ bị cháy mất rồi, chưa sửa lại được. Mà cũng chẳng có chỗ nào chịu sửa.

- Học Đại học còn học được, thì sửa cái đi-na-mô xe đạp lại chịu à?

- Bọn mình học Cầu đường, chứ có biết cóc khô gì điện đóm đâu mà đòi sửa!

- Phải học thêm, không biết thì hỏi sẽ biết?

Hôm sau ông bạn bảo tôi tháo đám dây quạt cháy ra, nhớ đếm xem nó có bao nhiêu vòng. Chiều về ông kiếm cho tôi một nắm dây điện còn sáng lớp mạ ê-may(5) rồi nói:

- Người ta dặn dỡ ra bao nhiêu vòng, thì quấn lại bấy nhiêu, nhớ chưa!

- Được rồi.

Rồi không ngờ cái quạt lại quay và thế là tôi biết làm điện từ cái đi-na-mô xe đạp như thế đấy.

Sau đó do phấn khích và do bạn cổ vũ thêm, tôi mua  một cái đi-na-mô gạt nước trên xe com-măng-ca(6) ở Chợ Giời, hì hục quấn thành quạt 110 vôn như mạng điện thành phố lúc bấy giờ. Nhưng sự chuyển đổi này không hề đơn giản chút nào. Vì cái đi-na-mô gạt nước chạy điện một chiều 6 vôn của ắc-qui ô-tô, nên cấu tạo khác khá xa với loại quạt thông thường. Lõi nó làm bằng các lá sắt dầy, vì chạy điện một chiều, không cần làm mỏng để cản dòng Fu-cô(7). Thêm nữa là chạy điện một chiều, nó tự định hướng chiều quay của của nó do hai cực của ắc-qui.

Thế là khi cải tạo cái đi-na-mô thành cái quạt tôi phải giải quyết mấy vấn đề sau: Thứ nhất là quấn lại dây trong quạt - tất nhiên là phải mua dây mới ở Chợ Giời rồi. Thứ hai là phải xác định mỗi cuộn dây trong quạt là bao nhiêu vòng, kích cỡ dây như thế nào. Tôi tìm đến ông Khái, bạn của bố tôi và là thày dạy điện cho anh cả tôi ngày trước, đang mở hiệu điện ngay cạnh cổng cơ quan làm để hỏi, nhưng ông già đã giấu nghề không nói. Loay hoay mãi thì may mắn thay anh Ngọc thợ điện cùng cơ quan, trước đã từng học Trường Công Nghệ thực hành(8) của Pháp, rất giỏi về điện đã chỉ dẫn tận tình, thậm chí còn dẫn ra Chợ Giời để mua hộ dây. Sau đó lại còn phải xẻ rãnh định hướng trong lõi quạt.

Sau này tôi chân thành cám ơn anh và tôn anh làm thày, nhưng anh không nhận.

Anh nói:

- Từ nhỏ tôi cũng được bao nhiêu người giúp đỡ. Chỉ dẫn cho cậu vài điều nhỏ có đáng gì mà gọi là thày. Tôi không nhận đâu.

- Các cụ đã nói: “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” (9), anh không nhớ à?

- Có nhớ. Nhưng nếu thế thì trong đời chúng ta có hàng trăm người đáng tôn lên làm thày.

- Đúng đấy anh ạ! Vì trong cuộc đời còn nhiều người tốt lắm, đáng tôn trọng lắm!

Cái quạt đi-na-mô gạt nước tôi giữ dùng mãi hàng năm, bảy năm trời. Sau cho lại anh bạn thân của tôi cũng là kỹ sư Bách khoa mà nhà không mua nổi một cái quạt điện.

Tôi quấn cái thứ hai, thứ ba để bán rẻ cho những người, ít tiền và sản phẩm của tôi làm ra lấy thương hiệu là “Đồ khốn nạn”.

Có người hỏi tôi sao không lấy cái tên mỹ miều mà đặt lại lấy cái tên không hay như thế?

Tôi nói rằng:

- Đến Chí Phèo còn tự biết hắn là “Một kẻ không lương thiện”, chả lẽ mình được học hành lại vô sỉ hơn hắn hay sao?

Cứ thế tôi mày mò làm điện, quấn sut-vôn-tơ(10), quấn quạt trần, rồi đến cả biến áp hàn loại nhỏ rất thuận tiện cho thợ dùng tại nhà dân, không bị sụt áp, không phải dùng điện ba pha, lại tiện cả cho việc mang vác, di chuyển nữa.

Các con tôi ngoài giờ học cũng phải quây vào làm điện để cải thiện thêm.

Một kỹ sư Cầu đường có hạng ở Viện Thiết kế, làm nhiều công trình trọng điểm cỡ quốc gia, nhưng nếu không có nghề phụ thì gia đình vẫn không khỏi thiếu đói.

Cái thương hiệu hãng điện “Đồ khốn nạn” tồn tại khá lâu, mãi sau này còn truyền lại nghề cho con cái và nhiều bạn bè nghèo khổ của tôi nữa.

Các cụ có nói “Thời thế tạo anh hùng”! Đúng quá đi rồi.

Cái thời thế khốn nạn sẽ tạo ra một, hai thế hệ cũng khốn nạn như nó.

Hà Nội, 2015

(1)   Quạt con cóc: Quạt điện nhỏ chỉ bằng vốc tay, hình dáng giống một con cóc.

(2)   Đi-na-mô: Dynamo (tiếng Pháp) Máy phát điện một chiều

(3)   Hạ áp: Hạ điện áp xuống 3 hoặc 6 vôn

(4)   Vôn: Tiếng Pháp Voltage đơn vị điện áp

(5)   Mạ Ê-may: Đó là dung dịch cồn cánh kiến có tính cách điện thường để mạ dây đồng làm dây cách điện.

(6)   Com-măng-ca: Xe ô-tô quân sự loại nhỏ (tiếng Anh: command car)

(7)   Dòng Fu-cô: Đòng điện quẩn trong lõi các thiết bị điện, sinh nhiệt làm nóng.

(8)   Trường Công Nghệ thực hành của Pháp: École Pratique

(9)   “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”: một chữ là thày, nửa chữ cũng là thày

(10)  Sut-vôn-tơ: Cái tăng áp. Tiếng Pháp Survolteur