Những nhà Ảo thuật

Năm 2002, tôi được PMU18(1) mời làm Tư vấn Giám sát một số cầu nhỏ và trung tại Hưng Yên trong Dự án Giao thông Nông thôn do Ngân hàng Thế giới(2) cho vay vốn và quản lý.

Làm Tư vấn Giám sát đối với tôi, thì không còn lạ gì. Bởi trước đó tôi đã làm qua mấy Dự án nước ngoài.

Tôi theo ông Chiến Trưởng phòng Kỹ thuật của PMU đi Hưng Yên, lúc bấy giờ mới tách khỏi tỉnh ghép Hải Hưng.

Cái việc ghép rồi lại tách các địa phương ra, thì mấy ông rỗi việc đã có làm vè:

“Vĩ đại như thể nước Nga,

Vấn đề tổ chức cũng tách ra nhập vào.

Bé nhỏ như thể nước Lào,

Vấn đề tổ chức cũng nhập vào tách ra.

Anh hùng như thể nước ta,

Vấn đề tổ chức cũng tách ra, nhập vào….”

Nhưng suy đến cùng thì đúng là như vậy. Hợp nhất Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình thành Hà Nam Ninh, rồi đến Bắc Giang, Bắc Ninh thành Hà Bắc,...Để rồi dăm năm sau lại tách ra như cũ.

Mọi người cứ hay nghĩ ngợi rồi nói linh tinh, chứ mấy ông Tổ chức không làm cái việc “tách ra, nhập vào” ấy, thì còn có việc gì mà làm nữa? 

Nhập vào được “đánh chén vui mừng kết hợp”, được mua sắm trang thiết bị, được xây dựng dinh cơ lớn hơn để tương xứng với cái tên ghép hoành tráng mới, được chi tiền “chùa” hợp lý và vì cái chuyện xê xích là tất nhiên và rồi tất nhiên ai cũng có lợi.

Tách ra cũng phải làm những việc tương tự như khi nhập vào. Lại được “đánh chén chia tay”, được mua sắm bổ sung thêm thiết bị cho hai ba nơi, vì có cái dùng cho một cơ quan thì được, nhưng là hai, ba cơ quan thì không dùng được, ví như cái phòng bảo vệ. Toa-let cũng không thể dùng chung cho hai, ba cơ quan. Thế là lại được xây dựng thêm, được mua sắm thêm là tất nhiên, rồi do xê xích cũng là tất nhiên và rồi tất nhiên ai cũng có lợi.

Khi Hưng Yên được “hoàn lương” sau một thời gian bị “cưỡng hôn” với Hải Dương thì bỗng dưng nó lại trở thành một “cô thanh nữ” trẻ trung mơn mởn.

Trụ sở các cơ quan đoàn thể của Thị xã Hưng Yên được xây dựng “thả phanh” trên một khu vực mênh mông rộng gần bảy mươi nhăm ki-lô-mét vuông, phía Bắc giáp huyện Kim Động, phia Đông giáp Tiên Lữ. Sông Hồng là ranh giới tự nhiên với hai huyện Duy Tiên và Lý Nhân của tỉnh Hà Nam. 

Thành phố mới mà, ai ngăn được ta xây dựng trên đất của ta? Chẳng hơn khi bị “ép duyên” với một tỉnh khác lớn hơn, mạnh hơn, luôn bị chèn ép đến “nghẹt thở”. Lúc ấy các cơ quan lãnh đạo của “tỉnh ghép” đều nằm ở Hải Dương, còn Hưng Yên chỉ được coi là vùng nông thôn, ngoại thành!

Các công trình Xây dựng mới của Hưng Yên đua nhau mọc lên như nấm sau mưa. Công trình sau nhất định phải to hơn, hoành tráng hơn cái trước, tuy biết rằng khi làm xong rồi, không biết dùng để làm gi cho hết công năng? Thí dụ như Hội Cựu chiến binh, cả tỉnh có vài trăm vị hội viên, mà trụ sở cũng phải làm năm tầng, mỗi tầng hơn mười phòng, vị chi là trên năm mươi phòng. Khuôn viên xây dựng mấy trăm mét vuông, vườn hoa cây cảnh không được thiếu một thứ gì! Mỗi năm họp nhau một lần để vài ông lên nói mà chẳng có ai nghe. Ăn với nhau một bữa, rồi chia tay hẹn năm sau gặp lại. Nguyên cái việc phải thuê người trông nom, quét dọn, cũng tốn kém ra phết, đấy là chưa kể đến khấu hao công trình.

Hội Cựu Chiến binh đã hoành tráng thế thì Hội Phụ nữ, Hội Thanh niên lẽ nào lại chịu “lép”? Tòa nhà nào cũng năm sáu tầng, cao ngất ngưởng, cực kỳ hoành tráng và luôn trống vắng chẳng mấy khi có người lai vãng.

Cũng do là tỉnh mới lập, cái gì cũng mới toanh, nên được Ngân hàng Thế giới đầu tư cho vay vốn để xây dựng các công trình Giao thông Nông thôn. Vì vậy tôi được PMU18 thuê đi làm Tư vấn, Giám sát mười một chiếc cầu từ nhỏ đến trung ở Hưng Yên này.

Trước khi cùng ông Chiến đến Hưng Yên nhận nhiệm vụ, tôi đã được “trên phổ biến” khá kỹ càng.

Đây là các công trình Giao thông Nông thôn chỉ dành cho các nhà thầu nhỏ, không chuyên. Vì thế Giám sát Thi công phải nương nhẹ, phải hướng dẫn, uốn nắn là chính để các nhà thầu chưa có kinh nghiệm vẫn có thể làm được.

Trong mười một cây cầu nhỏ thì có cầu Thuần Xuyên thuộc hai huyện Ân Thi và Mỹ Hào là dài hơn cả, dài tới bảy mươi nhăm mét.

Công ty Xây Dựng 699 trúng thầu nhưng lại “nhờ” hai ông Lịch và ông Tùng là chánh, phó giám đốc Công ty Xây dựng Hồng Anh chỉ huy hộ. 

Tuy cầu dài nhưng nằm trên vùng đồng bằng châu thổ Sông Hồng, mà như có một nhà thơ đã viết về vùng đất yên ả này: “Những cánh đồng phẳng như gỗ xẻ” thì việc xây dựng cầu chẳng có gì khó khăn cả.

Công việc thì cứ “tuần tự, nhi tiến”, đội làm mố, đội làm rầm cầu. Công việc của Giám sát cũng chỉ có thế. Cùng nhà thầu đem các mẫu thép, vật liệu bê-tông như xi-măng, cát, đá đi thí nghiệm, rồi theo dõi họ buộc cốt thép, dựng cốp-pha(3) và cuối cùng là đổ bê-tông.

Sau hôm đem các loại thép đến Viện Kỹ thuật Giao thông ở Cầu Giấy Hà Nội để thí nghiệm. Nhận kết quả ra về, tôi đinh ninh rằng thế là đã có thể “kê gối cao mà ngủ”.

Ngày hôm sau tôi nhận được giấy báo mời xuống nghiệm thu cốp-pha để đổ bê-tông rầm. Nhưng khi quan sát lại những thanh thép còn lộ ra trên mặt rầm thì thấy chúng “ngây ngây” thế nào ấy! Tôi yêu cầu dỡ vài tấm ván thành để nhìn cho kỹ hơn thì anh Tùng ngăn lại nói:

- Anh à, côp-pha bọn em đã cho ghép thành tấm thế này mà dỡ ra, sau đó lại lắp vào phải mất vài tiếng. Cơm canh đã chuẩn bị xong rồi, chỉ đợi anh vào cùng bọn em dùng kẻo nguội. Mất ngon!

- Mình xuống đây là để Giám sát chứ có xuống để ăn đâu, nên phải làm việc trước đã, ăn uống để sau.

- Anh ạ, chưa giám sát công việc để lại cũng không “bị nguội”, nhưng những món ăn đang nóng mà “để nguội” thì mất ngon!

- Anh thông cảm, hay anh cứ vào khai tiệc đi, để các khách mời khỏi chờ. Tôi xem xong rồi vào sau một chút có sao đâu!

- Không được, không được. Ở đây anh là người quan trọng nhất mà lại vào sau thế nào được? Anh chiều em một chút.

Tôi đã siêu siêu rồi nhưng hình ảnh mấy thanh thép “dại dại” như lại hiện lên trước mắt. Tôi gỡ tay Tùng ra và rứt khoát đi về phía mấy thanh rầm đã được ghép côp-pha kín mít. Tôi nói với mấy anh công nhân đứng gần đấy:

- Anh cho dỡ mấy tấm côp-pha thành rầm ra hộ tôi.

- Chúng cháu không “được phép” ạ.

- Thế ai cho phép thì các anh làm?

- Anh Tùng Phó Giám đốc ạ.

Tôi quay về phía Tùng đề nghị:

- Anh Tùng này, anh ra lệnh để công nhân làm giúp tôi.

- Tôi không có quyền, tôi chỉ được phép làm, chứ không ra lệnh phá ra! Tùng đột nhiên trở mặt.

- Thế ai có quyền?

- Giám đốc Nguyễn Ngọc Lịch.

- Anh cho mời giám đốc về chỉ huy công trường.

- Giám đốc đi vắng dài ngày, không có nhà.

- Nếu thế tôi sẽ triệu tập hội đồng Giám sát ngay bây giờ tại công trường để điều hành. Hiện tại đây đã có đủ các thành phần:

* Anh Tùng là Phó giám đốc Công ty phụ trách thi công tại hiện trường, như văn bản đang có trong tay tôi.

* Đồng chi Phạm Thị Mùa, Huyện ủy viên huyện Mỹ Hào, phụ trách Xây dựng của huyện, được Sở Giao thông phân công Giám sát công trường này.

* Tôi là giám sát của PMU cùng hai kỹ sư Sơn và Tuấn trực thuộc Sở Giao thông Hưng Yên.

* Đồng chí Minh là tổ trưởng Công nhân đại diện cho những công nhân đang thi công trên công trường.

Tôi xin triệu tập cuộc họp tai hiện trường để kiểm tra cốt thép rầm cầu.

- Tôi phản đối, Tùng lớn tiếng. Nếu làm theo lời ông, chậm tiến độ thì ai chịu trách nhiệm, ai đền bù thiệt hại cho Công ty?

- Tôi chịu trách nhiệm.

Tùng vênh mặt lên láo xược:

- Ông là cái thá gì mà đòi chịu trách nhiệm?

- Chả là cái thá gì cả, nhưng tôi đang làm đúng phận sự của mình!

Lúc ấy mọi người có mặt ở đấy nhao nhao cả lên. Cậu Sơn kỹ sư trẻ của phòng Kỹ thuật Sở Giao thông Hưng Yên đi cùng tôi, đỏ vần cả mặt mũi, định xông vào Tùng. Mấy người phải vất vả lắm mới can họ ra được.

Tôi nói với Sơn:

- Đừng nóng nảy, chỉ cần đánh hắn một cái tát thì bao nhiêu sai sót lại chuyển về phía Giám sát chúng ta.

- Bác cứ để cháu cho thằng khốn nạn này một trận rồi có bị đuổi việc cháu cũng chấp nhận.

- Hắn chỉ mong có thế! Cháu đừng sa vào bẫy của hắn!

Lúc bấy giờ chị Mùa lên tiếng:

- Hôm bác Khánh cùng anh Tùng đem mẫu thép lấy trong đống thép ở công trường đi Hà Nội thí nghiệm, thì ngay sau đó anh Tùng đã cho chuyển hơn trăm tấn thép Thái Nguyên đi đâu không rõ. Rồi lại ùn ùn chở hàng trăm tấn thép Đa Hội về để công nhân buộc cốt thép rầm. Tôi có hỏi thì Anh Tùng nói là:

- “Chúng tôi đã được Sở Giao thông và PMU “cho phép” rồi”.

Tôi yêu cầu anh Tùng xuất trình “văn bản cho phép thay thế thép”, nhưng làm sao mà anh Tùng có văn bản ấy được?

Trước nhân chứng sống là chị Mùa, Tùng không còn cãi được nữa, nhưng vẫn hung hăng ra lệnh với đám công nhân đứng quanh đó:

- Thằng nào dám dỡ côp-pha ra, tao sẽ đuổi việc ngay lập tức!

Tôi đành ghi mọi ý kiến vào Nhật ký Công trình, đưa mọi người ký nhận rồi ra về, dù sau đó rất khó khăn để từ chối bữa cơm mời thịnh soạn đã dọn sẵn.

Lúc chia tay chị Mùa, tôi nhân tiện hỏi chị:

- Làm sao chị biết thép đem về thay thế là thép Đa Hội?

- Anh chưa biết chứ, em cũng đã tốt nghiệp Trung cấp Xây dựng. Bài thi tốt nghiệp của em đề tài là phân biệt các loại thép. Bài này em đã đạt điểm tuyệt đối đấy. Anh à, thép Đa Hội rất rẻ, không bằng nửa giá thép Thái Nguyên.

Tôi nhìn người đàn bà đã đứng tuổi và không lấy gì làm xinh đẹp này, mà lòng trào lên một niềm cảm phục và yêu quý.

***

Mấy hôm sau Giám đốc Sở đã cho triệu tập cuộc họp đột xuất.

Gặp tôi ông Quân Phó Giám đốc Sở kiêm Giám đốc Ban Quản lý Dự án và cả ông Chiến đại diện PMU người đã thuê tôi xuống giám sát đều vồn vã, xoa dịu:

- Anh à, đây là dự án Giao thông Nông thôn. Mình nên mềm mỏng để hướng họ vào quỹ đạo. Chúng tôi biết là anh không sai, nhưng quá “nghiêm khắc”, e không chạy việc!

- Tôi còn nhớ anh Quân nói trong hội nghị đầu tiên là Dự án đã phải bỏ ra hơn trăm triệu đồng để PMU18 thuê Tư vấn Giám sát các cầu ở Hưng Yên. Tôi cũng biết là tôi không sai. Nhưng tôi cảm thấy xấu hổ khi tháng tháng tôi nhận được hơn bốn triệu đồng lương anh Chiến trả mà không làm tròn trách nhiệm. Tôi đã được tham gia nhiều dự án nước ngoài, cũng biết đây là dự án Giao thông Nông thôn nên không thể “quy lát”(3) như các dự án kia được. Nhưng thi công “kiểu làm Xiếc” như hai ông Lịch và Tùng thì tôi xin “đầu hàng”, không thể tiếp tục làm việc được.

- Ý anh là sao? Hai ông ý tứ hỏi.

- Tôi từ chối giám sát cầu Thuần Xuyên.

- Làm thế sao được? Cầu Thuần Xuyên chả lẽ lại đình lại, không thi công nữa?

- Đề nghị anh Chiến báo cáo lại với PMU để tìm cách xử lý, hoặc thay giám sát.

- Anh không nên đặt chúng tôi vào tình trạng “bế tắc” này! Đã giám sát thì giám sát luôn cả chứ ai lại chừa lại một cầu?

- Nếu thế, PMU nên tìm người khác thay thế tôi luôn, tôi xin nghỉ việc để khỏi mang tiếng các anh.

Trong hội nghị mọi người như chị Mùa và mấy cậu kỹ sư trẻ của Sở kiên quyết đề nghị biên bản phải ghi đúng như việc đã xảy ra hôm trước. Nhưng lúc làm xong biên bản thì ông Lịch và ông Tùng nhất định không chịu ký. 

Họ thản nhiên nói:

- Chúng tôi không phải người của Công Ty Xây dựng 699, là công ty trúng thầu cầu Thuần Xuyên.

- Thế các ông là ai và tại sao hai ông lại xuống chỉ đạo thi công cầu Thuần Xuyên? Mọi người hỏi.

- Chúng tôi là chánh, phó giám đốc Công ty Xây dựng Hồng Anh cùng tỉnh Hải Dương với Công ty Xây dựng 699. Họ nhờ chúng tôi trông nom hộ!

- Quả thật hai ông là những nhà Ảo thuật đại tài! Tôi kinh ngạc thốt lên!

***

Mấy tháng sau kết thúc Dự án Giao thông Nông thôn ở Hưng Yên. Rỗi rãi tôi đạp xe đến Chợ Giời phố Thịnh Yên, mua mấy thứ lặt vặt thì vô tình  gặp lại “cặp bài trùng Ảo thuật” Lịch, Tùng lúc này đang là chủ một quầy bán phụ tùng xe máy lẫn đồ điện.

Nhận ra tôi họ vui vẻ “tay bắt, mặt mừng” như người thân lâu ngày mới gặp. Tuy chẳng mua bán gì ở đây, tôi vẫn ghé vào chơi với họ khá lâu. Đến trưa lại còn ăn với nhau một bữa cơm bụi ngay mép chợ.

Khi ra về tôi nắm tay nói với họ:

- Bữa cơm hôm nay hai anh cho ăn, tôi thấy ngon hơn bất kỳ một bữa tiệc thịnh soạn nào.

Họ cũng bộc bạch:

- Khi nào rỗi, anh ghé đây chơi với bọn em. Bây giờ buôn bán lặt vặt, kiếm được đồng tiền thật vất vả nhưng lại thấy thanh thản hơn là làm ăn kiểu “chụp giật” như lúc bọn em đi làm Nhà thầu Xây dựng.

- Thật thế sao? Tôi cười hỏi lại.

Hà Nội, 2016.

  

(1)   PMU18: Ban Quản lý Dự án 18 thuộc Bộ GTVT (Project Manage Unit tiếng Anh)

(2)   Ngân hàng Thế giới: Wold Bank:

(3)   Cốp-pha: ván khuôn (coffrage tiếng Pháp)

(4)   Quy lát: khóa nòng ổ súng. Ở đây là “từ lóng” có nghĩa là quy củ, chính quy.